Van de Amsterdamse dierentuin naar de jungle van Kameroen

Boy is onlangs teruggekeerd uit West-Afrika. Geen onbekend terrein voor hem; dankzij eerdere stages in Sierra Leone en Kameroen kent hij de uitdagingen van lokale opvangcentra door en door. Dit keer reisde hij namens ARTIS af naar het opvangcentrum, dat maar liefst 300 apen; van chimpansees en gorilla's tot mandrils, een veilige haven biedt. Zijn missie? Het delen van specifieke expertise op het gebied van dierverrijking.

Deze uitwisseling is onderdeel van een meerjarige samenwerking tussen ARTIS en de Pan African Sanctuary Alliance (PASA). Sinds 2021 steunt ARTIS verschillende lokale organisaties die onder PASA vallen. Van lobbywerk voor strengere bescherming van bedreigde soorten via CITES tot kinderboeken voor lokale scholen en noodhulp bij de opvang van inbeslaggenomen dieren via J.A.C.K. 

De noodkreet van het medisch team

De vraag om Boys hulp kwam rechtstreeks van het lokale dierenartsenteam. "Zij zijn daar verantwoordelijk voor de verrijking, maar hun hoofdtaak is natuurlijk de medische zorg voor 300 dieren," vertelt Boy. "Ze hebben het simpelweg te druk. Tel daar temperaturen van boven de veertig graden in het droge seizoen bij op, en je begrijpt dat er aan het eind van de dag geen energie meer over is om creatieve verrijkingsplannen te bedenken."

Verrijking is nochtans van levensbelang, zeker voor primaten die uit de illegale handel zijn gered. De psychische schade bij deze dieren is enorm. Boy: "Ze vertonen door de stress stereotiep gedrag: ze plukken hun eigen haren uit of bijten in hun eigen ledematen. Verrijking biedt de mentale uitdaging die ze nodig hebben om hun hoofd 'aan' te zetten. Daarnaast helpt het bij het socialisatieproces. Samen met een puzzel of object bezig zijn, neemt spanning en agressie weg in de groep. Het dwingt hen om sociaal contact te maken en van elkaar te leren."

"Als ik daar voor de eerste keer was gekomen, had ik mijn koffer vol ideeën direct in de prullenbak kunnen gooien," lacht Boy. "Je moet niet kijken naar wat je wílt hebben, maar naar wat er al ís." Een succesvol plan moet geworteld zijn in de lokale realiteit. Boy bracht daarom de omgeving in kaart. "Er groeit daar bijvoorbeeld enorm veel bamboe. Dat groeit zo snel dat je het perfect kunt gebruiken. En voor de kleinere aapjes kun je met afvalmateriaal, zoals plastic flesjes, al heel veel doen. Zij krijgen dat niet zomaar kapot en eten het plastic gelukkig niet op."

Verrijking hoeft ook niet altijd om eten te draaien. "Denk aan omgevingsverrijking. Als er oude, lekke tuinslangen zijn, gooien we die niet weg, maar hangen we ze in het verblijf. Als die apen binnenkomen en iets nieuws zien, gebeurt er iets in hun brein. Ze gaan de interactie aan en worden geprikkeld. Dat is precies wat je wilt bereiken."

Duurzame impact op de lange termijn

Het doel van Boys reis was dan ook groter dan het ophangen van een paar slangen. Samen met de pan-Afrikaanse opvangcentra-organisatie PASA (Pan African Sanctuary Alliance), die nauw door ARTIS wordt gesteund, is er gekeken naar een structurele oplossing: het opleiden van een lokale verrijkingscoördinator.

"Stagires en vrijwilligers die verrijking maken zijn leuk, maar zij gaan na een paar weken weer weg. Door continuïteit in het aanbieden van verrijking kun je meer voor deze primaten betekenen," legt Boy uit. "Door een lokale expert aan te nemen die fulltime verantwoordelijk is voor het verrijkingsschema, creëer je continuïteit. Het management kan direct sturen op groepen die extra aandacht nodig hebben. En het mooiste is: als deze coördinator eenmaal is opgeleid, kan diegene in de toekomst zélf naar andere Afrikaanse opvangcentra reizen om die kennis weer door te geven. Dan hebben ze ons uit Amsterdam niet eens meer direct nodig."

Een rimpeleffect voor mens en dier

Het project sluit naadloos aan bij de bredere visie van ARTIS. Kennis delen om dierenwelzijn te verbeteren kent immers geen grenzen, of dat nu in Antwerpen is of in Kameroen. Maar de reis heeft Boy ook persoonlijk veranderd. "De kennisuitwisseling gaat twee kanten op. Je ziet daar diersoorten die we in ARTIS ook hebben, zoals de chimpansees en gorilla's. Door te zien hoe creatief zij daar omgaan met schaarste, keer ik met een veel duurzamere en creatievere blik terug naar Amsterdam. We kunnen hier nog zoveel van hen leren."

Bovendien reikt de impact van het project verder dan de omheining van het opvangcentrum. De nieuwe coördinator krijgt een salaris waarmee een gezin kan worden onderhouden. Daarnaast worden materialen zoals jerrycans en emmers lokaal op de markt gekocht, wat de lokale economie stimuleert.

Boy sluit hoopvol af: "Als je ervoor kunt zorgen dat mensen op een positieve manier kunnen rondkomen in de gebieden waar deze primaten leven, maak je het indirect minder interessant om op ze te jagen. Er ontstaan alternatieve inkomstenbronnen. Het is misschien een klein steentje in de vijver, maar alle kleine beetjes helpen. Voor de mensen, en uiteindelijk voor de dieren."