Biodiversiteit in beeld: ARTIS onderzoekt wilde soorten met bioblitz

Waar de wilde dieren zijn: het volgen van biodiversiteit bij ARTIS

Door de biodiversiteit in het park te registreren, leggen onderzoekers een referentiekader vast voor de stedelijke natuur in Amsterdam.

Het is een zonnige vrijdag en de Afrikaanse pinguïns in ARTIS zijn volop aan het spelen en ontdekken. Toch richt een grote groep wetenschappers hun aandacht ergens anders op. In plaats van naar de pinguïns te kijken, turen zij naar de lucht, op zoek naar andere vogelsoorten – of eigenlijk naar zoveel mogelijk soorten tegelijk. Ze nemen deel aan een evenement waarbij de biodiversiteit in het park in kaart wordt gebracht: een zogeheten bioblitz. Gedurende twee uur lopen zij een vaste route door het park om zoveel mogelijk vogels te tellen. Tot nu toe hebben ze onder andere duiven, halsbandparkieten, eksters en verschillende reigers gezien.

Deze waarnemingen worden niet zomaar gedaan. ARTIS Koninklijke Dierentuin Amsterdam, het Instituut voor Biodiversiteit en Ecosysteemdynamica (IBED) van de Universiteit van Amsterdam en de gemeente Amsterdam werken samen aan het vergroten van de biodiversiteit in de Amsterdamse grachten.

De reconstructie van een 100 meter lang stuk kademuur langs het kanaal achter ARTIS-Park maakt deel uit van een groter nationaal project. Het initiatief werd gestart door Ton Hilhorst, tuinontwerper van ARTIS. De nieuwe natuurvriendelijke kade moet de biodiversiteit in het gebied vergroten. Door nu al alle aanwezige planten- en diersoorten in kaart te brengen, kunnen onderzoekers later meten welke veranderingen de herinrichting daadwerkelijk oplevert.

Een speurtocht naar biodiversiteit

“Stedelijke groene ruimtes zoals ARTIS-Park liggen midden in een dichtbevolkte stad, maar kunnen toch een leefgebied bieden aan veel wilde soorten,” legt Stacy Shinneman uit, geoinformaticus bij IBED en een van de organisatoren van het evenement.

Toch worden steden vaak ingericht op basis van menselijke behoeften, zonder voldoende rekening te houden met dieren en planten. De grachten zijn daar een goed voorbeeld van.

“Kades zijn rechte muren, ideaal voor recreatieboten, maar ze bieden weinig ruimte aan vissen, amfibieën, planten en insecten die beschutting of paaiplekken nodig hebben,” zegt Anne van Dijk, bioloog bij ARTIS en hoofd van het aquarium. “Daarom heeft ARTIS het initiatief genomen om de aangrenzende kade om te vormen tot een meer natuurlijke oever.”

De bioblitz helpt onderzoekers om de soorten in het gebied vast te leggen voordat de werkzaamheden beginnen. De deelnemers – een mix van IBED-onderzoekers en studenten – werden verdeeld in verschillende groepen. Eén groep telde vogels in het park, terwijl andere groepen watermonsters namen om waterinsecten te onderzoeken of planten en insecten langs de oevers inventariseerden. Een andere groep richtte zich op inheemse planten- en insectensoorten in het park zelf.

Gedurende enkele uren onderzochten de deelnemers de lucht, het water en de bodem en noteerden ze zorgvuldig alles wat ze tegenkwamen. Dit referentiepunt is belangrijk, omdat onderzoekers zo een wetenschappelijk beeld krijgen van welke soorten aanwezig zijn voordat er veranderingen plaatsvinden.

“Zonder dit referentiepunt blijven veranderingen die we later waarnemen vooral anekdotisch,” zegt Harm van der Geest, ecoloog bij IBED. “Met deze meting kunnen we daadwerkelijk onderzoeken of het natuurvriendelijker maken van een kanaal echt verschil maakt.”

Samenwerken met de stad

Stedelijke ecologie is een interdisciplinair vakgebied waarin samenwerking centraal staat. Het evenement benadrukte die samenwerking tussen verschillende partijen: onderzoekers van IBED brengen wetenschappelijke expertise mee, ARTIS biedt de locatie en het netwerk én zet zich in om mensen met natuur te verbinden, terwijl de gemeente Amsterdam verantwoordelijk is voor de inrichting van de stedelijke infrastructuur.

“Wanneer die drie partijen vanaf het begin samenwerken, wordt onderzoek relevanter, zijn ingrepen beter onderbouwd en is de kans groter dat de resultaten ook op lange termijn standhouden,” zegt Van der Geest. “Dat soort samenwerking komt steeds minder vaak voor en is ontzettend waardevol.”

Een gezond ecosysteem bestaat uit veel verschillende soorten die afhankelijk zijn van elkaar: planten, insecten en vogels, maar ook schimmels, bodemorganismen, algen en sponzen in het water.

“Het monitoren van al deze organismen vraagt om veel kennis en expertise, iets wat de UvA kan bieden,” zegt Van Dijk. “Tegelijkertijd fungeert ARTIS als een soort proeftuin voor kleine initiatieven met mogelijk grote impact. Daarnaast kunnen we bezoekers inspireren om bewuster met natuur om te gaan.”

Het evenement bood deelnemers ook de kans om van elkaar te leren.

“Het is altijd waardevol om mensen met verschillende achtergronden en disciplines samen te brengen om kennis en ideeën uit te wisselen,” zegt Rotem Zilber, een van de organisatoren van het evenement en manager van de biodiversiteitsmonitoringlocaties bij IBED.

De toekomst

Volgens Hilhorst stopt de ecologische rol van ARTIS niet bij de grenzen van het park.

“We vangen nu al overtollig regenwater op vanaf de Plantage Middenlaan, en deze natuurlijke kademuur zal het park en de stad nog sterker met elkaar verbinden,” zegt hij.

De samenwerking draagt ook bij aan andere onderzoeksprojecten. IBED-ecoloog Emily Burdfield-Steel doet al enkele jaren onderzoek naar de effecten van lichtvervuiling op het broedsucces van vogels in steden zoals Amsterdam. Tijdens het evenement installeerden zij en haar studenten camera’s in nestkasten om vogels in het park te observeren. ARTIS werd onlangs uitgerepen tot de eerste ‘Urban Night Sky Space’ van Amsterdam, wat het park extra interessant maakt voor onderzoek naar lichtvervuiling.

“We kunnen de effecten van lichtvervuiling onderscheiden van de meer algemene gevolgen van verstedelijking,” zegt Burdfield-Steel. “Dat is niet alleen theoretisch interessant, maar helpt ook om het belang van donkere gebieden in de stad aan te tonen.”

De gegevens van de bioblitz sluiten bovendien goed aan bij het ARISE-project, waarvoor al verschillende sensoren zijn geplaatst om vogeltrek in Nederland te volgen. De dierentuin fungeert hierbij als demonstratielocatie waar onderzoekers nieuwe biodiversiteitsmonitoringssensoren kunnen testen en inzetten. Zo biedt ARTIS een zichtbaar platform waar bezoekers wetenschap in actie kunnen zien en meer leren over het belang van lokale biodiversiteit.

De organisatoren hopen het evenement in de toekomst vaker te organiseren, mogelijk met studenten, ARTIS-bezoekers en vrijwilligers. Volgens Van der Geest zijn bioblitzes een effectieve manier om snel veel waarnemers te mobiliseren, maar hebben ze ecologisch gezien vooral waarde wanneer ze regelmatig worden herhaald. Hij benadrukt dat dit soort onderzoek op meer plekken in de stad uitgevoerd kan – en zou moeten – worden.

“Het monitoren van stedelijke biodiversiteit is niet alleen wetenschappelijk interessant, maar heeft ook directe beleidswaarde nu Amsterdam werkt aan een groenere en veerkrachtigere stad,” zegt hij. “Evenementen zoals deze leveren concrete data die deze ambities ondersteunen.”