erfgoed

Artis in de oorlog

Gedurende de oorlog is er veel gebeurd in Artis. Zowel met de dieren als met de mensen. De tuin heeft allerlei soorten onderduikers een tijdelijke schuilplaats geboden. Directeur A.L.J. Sunier heeft Artis deze turbulente tijd door gesleept.

Aan het begin van de oorlog stonden voor de poort van Artis er een aantal vrachtwagens van een Duitse dierenhandelaar. Die had een brief bij zich waarin stond dat het van groot belang was dat exotische dieren uit Artis naar de dierentuin van Hannover werden overgebracht. De brief was ondertekend met ‘heil Hitler’. Ondanks deze brief vertrokken de vrachtwagens zonder dieren.

onderduiken bij de leeuwen

Vele tientallen mensen hebben ondergedoken gezeten in Artis. Naast een aantal personeelsleden zaten er ook gewone burgers bij. Zij zaten in verschillende dierverblijven verstopt. Op de hooizolder van de roofdierengalerij, in het berenverblijf, in het wolvenhuis en het Masmanhuisje zaten geregeld onderduikers. De ondergedoken verzorgers werkten overdag in de tuin en gingen als er dreiging was of na sluitingstijd naar hun schuilplek.

bommen op Artis

In de nacht van 13 op 14 juli 1941 wordt Amsterdam gebombardeerd door de britse gevechtsvliegtuigen. Een van hen loste een deel van zijn lading brisantbommen boven Artis. Twee dienstwoningen, het nijlpaardenhuis, het zoologisch laboratorium van de UvA en de roofdierengalerij werden getroffen. In de roofdierengalerij viel het enige slachtoffer, een konijn dat tijdelijk achter de schermen was ondergebracht.

verboden voor Joden

Op 15 september 1941 werd het Joden verboden om openbare plaatsen zoals bibliotheken, parken, zwembaden en musea te betreden. Ook in Artis mocht de Joodse bevolking niet meer komen. Door de ligging van Artis aan de oude Amsterdamse Jodenbuurt was het aantal leden van Joodse afkomst groot. Artis besloot om hen hun lidmaatschapsgeld terug te geven.

Artis in de hongerwinter

De hongerwinter was ook in Artis goed te merken. Er kwam steeds minder voedsel voor de dieren binnen. Dat wat binnenkwam werd door de mensen en dieren gedeeld. De roofdieren hebben de laatste twee jaren van de oorlog voornamelijk gedroogde stokvis, oud brood en gekookte rijst moeten eten. De chimpansees konden niet meer gevoerd worden wanneer er publiek in de tuin was omdat die hun voedsel probeerden te gappen.

Om de dieren toch genoeg eten te geven begonnen de verzorgers zelf groente te kweken in de kassen. Er kwamen koeien voor de melk en de wilde duiven en eenden die op het eten in Artis afkwamen, werden gevangen. Directeur Sunier heeft op een gegeven moment een hele lading rijst en graan los weten te krijgen bij de bezetters. Deze lading was dan wel aangevreten door ratten, maar het was zeer welkom in Artis.

droomonderduik

Lees meer over de onderduikers in Artis in de roman Droomonderduik van oud Artis-directeur Maarten Frankenhuis . Het verhaal gaat over een 9-jarig joods jongetje dat zich tijdens de Tweede Wereldoorlog schuilhield in Artis. Maarten Frankenhuis ontdekte tijdens zijn periode als directeur dat er in de Tweede Wereldoorlog 250 tot 300 mensen ondergedoken zaten in Artis. De roman Droomonderduik is te koop in de Artis-winkel en in de boekhandel.